Jeszcze 10-12 lat temu stacjonowało tu wojsko a garnizon tętnił życiem. Dziś jest inaczej, to miejsce przypomina jedynie o tym, że armia traktowała poważnie położenie Modlina, u zbiegu rzek Wisły, Narwi i Wkry, co nadawało twierdzy wybitne walory obronne. Dziś napotykamy jedynie parkingi reaktywowanego lotniska, garstki osadników zakorzenionych tu po odbyciu służby wojskowej (wtedy obowiązkowej i honorowej), nieremontowane budynki koszarowe. Jest jednak iskierka nadziei na reaktywację, przynajmniej niektórych fortyfikacji, gdyż 58 ha gruntu z zabudowaniami - w drodze kolejnego przetargu - wygrała spółka KONKRET SA z Poznania.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / Wieża Czerwona
Tak jest...
Niestety, miejsce to przestało być ważnym przyczółkiem obronnym, a historyczne inklinacje związane z Napoleonem – magnesem mogącym przyciągać tłumy turystów i gości - nie zadziałały, jakoś pole elektromagnetyczne zmieniło biegunowość, albo linie sił uległy znacznemu osłabieniu. Szkoda, bo to miejsce niezwykłe, a sentymenty dot. służby wojskowej nie pozwalają – przynajmniej niektórym podchorążym i oficerom - zapomnieć o tym niezwykle ciekawym okresie.
Wspomnieliśmy jednak na początku, iż jest iskierka nadziei na reaktywację, ożywienie historii, czy stworzenie atrakcji turystycznej. Pracy jest sporo, a stopień zniszczeń i zaniedbań wręcz astronomiczny. Wierzymy jednak, iż moda na rekonstrukcje (również rekonstrukcje bitew), odbudowę zapuszczonych zamków, pałaców czy folwarków roztoczy zbawcze fluidy nad tym miejscem. Wrócimy tu ponownie, gdyż wiara przenosi góry!
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Krótki rys historyczny
W 1806 r. Napoleon, dążąc do rozciągnięcia swych wpływów na wschodzie Europy, tworzy Księstwo Warszawskie. Jako doskonały strateg nakazuje zrobić rozpoznanie, po czym wydaje rozkaz o budowie na terytorium Księstwa szeregu twierdz i umocnień. Decyzja o budowie twierdzy w Modlinie, zapada w grudniu 1806 r. Plany budowy i samo wykonanie zostaje powierzone wybitnym architektom: szefowi inżynierii napoleońskiej, gen. Francoisowi de Chasselop - Laubatowi, a w 1809 r. swoje usługi zgłasza płk Jan Mallet, szef Korpusu Wojsk Inżynieryjnych Księstwa Warszawskiego.
Warunki naturalne terenu wręcz idealne do budowy twierdzy
Naturalne warunki terenu, w tym wodne szykany Wisły z dorzeczami wręcz predysponowały do budowy twierdzy. Tak też się stało, a zarys przedpola, z pięcioma bastionami i szańcem przedmostowym w Kazuniu (na lewym brzegu Wisły) oraz przy Nowym Dworze Mazowieckim – udanie utworzyły zespół warowny zamykający węzeł komunikacyjny wideł Wisły i Narwi.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / Wieża Czerwona
Jednak klęska Napoleona w 1812 r. – używając skrótu myślowego - niedoceniająca przebiegłości gen. Kutuzowa, przekreśliła istnienie Księstwa Warszawskiego. Rok później, w grudniu twierdza kapituluje przed napierającymi oddziałami gen. Dandelsa. Pod panowaniem rosyjskim Modlin (w 1834 r.) przemianowano na Nowogieorgiewsk. Nazwa ta, traktowana jako urzędowa przetrwała do 1915 r. W 1832 roku rozpoczęto poważniejsze modyfikacje, dobudowano kompleks koszarowy z czerwonej klinkierowej cegły, a jej zakończenie zaplanowano na rok 1864. Cytadela została także umocniona murem Carnota, a od 1873 roku rząd carski podjął decyzję otoczenia twierdzy łańcuchem fortów, ale ich realizację rozpoczęto 10 lat później.
W 1873 r. w odległości 2-6 km od fortecy, zbudowano pierwszy pierścień ośmiu ceglano-ziemnych fortów, o łącznej długości 30 km. Kolejną modernizację przeprowadzono w latach 1912-1914. Wykonano wtedy 10 fortów betonowych w odległości 5-10 km od cytadeli, całość dość pomysłowo ukryto w naturalnym roślinnym kamuflażu.
Przyspieszmy bieg wydarzeń. Twierdza Modlin nie miała szczęścia do wykazania swoich walorów obronnych, a może nie miała wybitnych dowódców, jak wspominany wcześniej gen. Kutuzow pod Moskwą, ale podobnie było z zamkami obronnymi w Polsce. Podczas I wojny światowej Twierdza Modlin po raz kolejny kapituluje. Dopiero w grudniu 1918 r., po odzyskaniu niepodległości, władzę przejmuje Wojsko Polskie.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / kompleks koszarowy (cytadela), jedna z wież
Wiele zacnych jednostek stacjonowało w obrębie cytadeli i kompleksów fortecznych
W okresie międzywojennym na terenie Modlina stacjonował Korpus Kadetów, złotymi zgłoskami zapisało się także Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych (ze Szkołą Podchorążych Szkołą Podoficerską) oraz Centrum Wyszkolenia Saperów. 24 marca 1928 minister spraw wojskowych, marszałek Polski Józef Piłsudski, zarządził nawet przeniesienie Oficerskiego Trybunału Orzekającego z Warszawy do Modlina. Ranga tego miejsca była tak wysoka, jak stopień marszałka.
II wojna światowa cisnęła wiele rykoszetów w stronę Twierdzy Modlin - niewielu wie o obozie koncentracyjnym
Początek II wojny światowej, to pokaz męstwa obrońców twierdzy. Podobnie jak żołnierze na Westerplatte bronili się w osamotnieniu, dając tym samym przykład wielkiego męstwa. Początkowo garnizon bronił się siłami 8 Dywizji Piechoty, później urządzenia forteczne wzmocniła obsada Armii "Modlin". Niestety brak żywności, amunicji i jednoosobowego dowodzenia dość szybko spowodował podejście pod mury obronne niemieckiego II Korpusu Armijnego. Liczne naloty także zrobiły swoje. Jednak obrońcy nie pękali, bastion wzmocniono oddziałami Armii "Łódź" dowodzonej przez gen. Wiktora Thommée, które zaczęły równoważyć siły niemieckie. Niestety, nie na długo, kapitulacja Warszawy 29 września 1939 r. spowodowała bezcelowe stawianie oporu i generał podpisał akt kapitulacji.
Twierdza Modlin już nigdy nie zyskała takiego znaczenia militarno-obronnego. Co więcej, okupant założył tu zalążek obozu koncentracyjnego (fort III, zginęło tu ponad 20 tys. więźniów!) a także obóz przejściowy.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Wyzwolenie – co dalej?
Twierdza została wyzwolona 18 stycznia 1945 roku, większość obiektów z cytadelą i fortami, schronami i magazynami przejęło Wojsko Polskie. Po roku 2009 rozpoczyna się systematyczna degrengolada twierdzy. Stopniowo wycofują się (rozformowanie) jednostki wojskowe, w tym jednostka 34 batalionu radiotechnicznego (JW 3775 Modlin)*, pustoszeje fort V, XII i XIV. Oficerski Klub Garnizonowy traci znaczenie, do dzisiaj jest w stanie remontu, a życie mieszkańców jakby zamarło w czasie. A przecież to zaledwie kilkanaście kilometrów do stolicy.
Dawne lotnisko Modlin zostaje zmodernizowane i przystosowane dla tanich linii lotniczych Ryanair, a obwód cytadeli wraz z magazynami zostaje wpisany w 2008 roku do rejestru zabytków. Ale Agencja Mienia Wojskowego wystawia ww. fortyfikacje do przetargu, początkowo na sumę 220 mln zł. Bezskutecznie! Dopiero kolejny przetarg w 2013 roku zmienia właściciela, 58 ha z budynkami i magazynami udało się sprzedać za... 17,8 mln zł! Pomyślicie, że to żart - NIE. Wiele innych obiektów, kamienic w Warszawie, a nawet zamków i pałaców czy dobrze prosperujących zakładów sprzedano za namiastkę ich wartości obcemu kapitałowi. Cóż, taki był klimat twierdziła b. wicepremier Bieńkowska.
Były jednak też pozytywy...
Niektóre obiekty Twierdzy Modlin posłużyły jako plany filmowe w znanych polskich filmach, m.in. w:
- C.K. Dezerterach – sceny koszarowe (prawie cała pierwsza część), mieszkanie von Nogaya, końcowa scena wyjścia z koszar;
- Panu Tadeuszu (ekranizacja poematu Adama Mickiewicza pt. Pan Tadeusz) – ruiny spichlerza w widłach Narwi i Wisły posłużyły za zamek Horeszków; wnętrza twierdzy za paryskie mieszkanie Adama Mickiewicza;
- Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć.
fot. Alicja Gotowska, autoflesz.com
Na terenie twierdzy obecnie działają: Towarzystwo Przyjaciół Twierdzy Modlin im. gen. Ignacego Prądzyńskiego oraz Oddział PTTK – Klub Przewodników Terenowych „Bastion”, świadczące usługi przewodnickie i zajmujące się organizacją imprez dla grup zorganizowanych. Funkcjonuje również Fundacja „Park Militarny Twierdzy Modlin”, organizująca imprezy rekonstrukcyjne w Twierdzy Modlin. W maju br. organizowano tu Festiwal Fantastyki „Cytadela” 2017.
*/ Jednostka Wojskowa Nr 3775 (wchodząca w skład 34 brt) sformowana została w Modlinie zgodnie z rozkazem dowódcy Warszawskiego Okręgu Wojskowego nr 0145 z 29 września 1973, na bazie rozformowanej 3. samodzielnej kompanii radiotechnicznej w Białobrzegach. Zgodnie z rozkazem dowódcy Wojsk Lądowych nr Pf 38 z 9 grudnia 1997 roku oraz rozkazem dowódcy Warszawskiego Okręgu Wojskowego nr Pf 28 z dnia 17 grudnia 1997 roku jednostka przeszła w podporządkowanie dowódcy Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej i została włączona w skład 2. Brygady Radiotechnicznej w Bydgoszczy.
Zgodnie z rozkazem Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Nr 084/Org. z dnia 11 sierpnia 1999 roku jednostka została przeformowana na nowy etat i dyslokowana do Chojnic, w miejsce wcześniej rozformowanego 22. batalionu radiotechnicznego. Oficjalnie batalion rozpoczął służbę w Chojnicach 1 stycznia 2000.
- Decyzją Ministra Obrony Narodowej nr 143/MON z 3 czerwca 2004 batalion otrzymał odznakę pamiątkową.
- Decyzją nr 45/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 17 lutego 2015 roku wprowadzono odznakę rozpoznawczą.
- Decyzją Nr 327/MON z dnia 2 grudnia 2016 roku doroczne Święto jednostki zostało ustanowione na dzień 29 września.
24 września 2004 roku na Starym Rynku w Chojnicach odbyła się uroczystość nadania i poświęcenia sztandaru dla 34 batalionu radiotechnicznego, ufundowanego przez społeczeństwo Ziemi Chojnickiej.
W 2008 roku po rozformowaniu 23. batalionu radiotechnicznego w Słupsku w skład 34. brt weszły:
• kompania radiotechniczna Mrzeżyno;
• kompania radiotechniczna Koszalin;
• kompania radiotechniczna Słupsk;
• kompania radiotechniczna Władysławowo.
Zgodnie z decyzją Ministra Obrony Narodowej z kwietnia 2008 roku oraz rozkazem dowódcy Sił Powietrznych z maja 2008 34. brt w dniu 12 czerwca został przekazany w podporządkowanie 3. Brygady Radiotechnicznej. Głównym zadaniem jednostki jest obserwacja przestrzeni powietrznej RP, wykrywanie, śledzenie i nadzór nad samolotami będącymi w strefie kontrolowanej przez posterunki batalionu. /autor: Gabriel Nowakowski/
Dowódcy JW 3775 - 34. batalionu radiotechnicznego:
mjr Ryszard PĘCHERZEWSKI (1971 do 1973)
ppłk Bazyli KRAŚKO (1973 do 1977)
mjr Józef NIEWIADOMSKI (1977 do 1978)
mjr dypl. Kazimierz SABAJ (1978 do 1981)
kpt. dypl. Andrzej SIUDA (1981 do 1986)
mjr mgr inż. Janusz KOWALSKI (1986 do 1991)
ppłk dypl. Paweł ŚLIWIŃSKI (1991 do 1992)
mjr dypl. Narcyz ZAREMBA (1992 do 1995)
kpt. dypl. Zbigniew BANACH (1995 do 1997)
mjr mgr inż. Adam WŁODARCZYK (1997 do 1999)
ppłk mgr inż. Czesław SIECZKOWSKI (1999 do 2002)
ppłk mgr inż. Grzegorz WARDACKI (2002 do 2006)
ppłk mgr Zbigniew PERZYNA (2006 do 2009)
ppłk mgr inż. Tomasz MICHALSKI (2009 do 2016)
ppłk mgr inż. Paweł CZAJKOWSKI (2016
Od redakcji: redakcja dziękuje Panu Gabrielowi Nowakowskiemu za opracowanie tak dokładnej historii JW 3775 Modlin
przeczytaj także:
- Kotlina Jeleniogórska - zimowy rekonesans po "Dolinie Pałaców i Ogrodów"
- Muzeum Karkonoskie: wystawa sprzętu radiolokacyjnego w Łomnicy - ponownie otwarta dla zwiedzających
redakcja autoflesz.com
dokumenty źródłowe: www.twierdzamodlin.pl, wikipedia.org, archiwum jednostki radiotechnicznej